საქართველოში ნარკო-სცენა ერთგვაროვანი აღარ არის
საქართველოში ნარკოტიკებზე საუბრისას მხოლოდ ჰეროინის, მარიხუანის ან სხვა ერთი კონკრეტული ნივთიერების ბაზრის წარმოდგენა უკვე არასაკმარისია. ბოლო ათწლეულების განმავლობაში ნარკოტიკების მოხმარების სურათი რამდენჯერმე შეიცვალა: გარკვეულ პერიოდებში მნიშვნელოვანი იყო არალეგალურად მოპოვებული ფარმაცევტული ოპიოიდები და თვითნაკეთი პრეპარატები, მოგვიანებით კი უფრო მრავალფეროვანი გახდა სტიმულატორებისა და ახალი ფსიქოაქტიური ნივთიერებების მოხმარება.
ამასთან, საქართველოში ნარკოტიკების შესახებ არსებული სტატისტიკის მნიშვნელოვანი ნაწილი ეხება ინექციურ მოხმარებას. ეს იმას ნიშნავს, რომ ოფიციალური მონაცემები სრულად ვერ აღწერს ყველა იმ ადამიანს და ყველა იმ ნივთიერებას, რომელიც ქვეყნის არალეგალურ ბაზარზე არსებობს.
2025 წელს გამოქვეყნებულმა კვლევამ, რომელიც საქართველოში ინექციური ნარკოტიკების მომხმარებელთა რაოდენობას აფასებს, 2021 წლისთვის დაახლოებით 54,342 ადამიანს მიაკუთვნა ეს ჯგუფი. ავტორების შეფასებით, ინექციური ნარკოტიკების მოხმარების გავრცელება ზრდასრულ 18–64 წლის მოსახლეობაში დაახლოებით 2.4%-ს შეადგენდა. ეს მონაცემი თავისთავად არ ნიშნავს, რომ ყველა ასეთი ადამიანი მძიმე დამოკიდებულების მქონეა, თუმცა აჩვენებს პრობლემის მასშტაბს.
რა ნივთიერებები გვხვდება შავ ბაზარზე?
საქართველოს ბაზრის ზუსტი „რეიტინგის“ შექმნა რთულია, რადგან არ არსებობს ერთი მუდმივად განახლებადი მონაცემთა ბაზა, რომელიც გაყიდვებს, მოხმარებას, ამოღებებს, ჰოსპიტალიზაციასა და სიკვდილიანობას ერთ სისტემაში გააერთიანებდა.
არსებული კვლევებიდან და საერთაშორისო ანგარიშებიდან მაინც იკვეთება რამდენიმე მნიშვნელოვანი მიმართულება:
- ოპიოიდები — საქართველოში ისტორიულად ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრობლემური კატეგორიაა. კვლევებში განსაკუთრებით ჩანს ჰეროინისა და ფარმაცევტული ოპიოიდების, მათ შორის ბუპრენორფინისა და მეთადონის, არასამედიცინო გამოყენების ისტორია.
- სტიმულატორები — ამ კატეგორიაში შედის ამფეტამინის ტიპის ნივთიერებები და სხვა სინთეზური სტიმულატორები. კვლევები მიუთითებს, რომ სტიმულატორები საქართველოს ნარკოსცენის მნიშვნელოვანი ნაწილია.
- კანაფი — მოხმარების თვალსაზრისით მნიშვნელოვანი კატეგორიაა, თუმცა მისი ჯანმრთელობის რისკების პროფილი განსხვავდება მაღალი რისკის ოპიოიდებისგან.
- ახალი ფსიქოაქტიური ნივთიერებები — ეს არის ერთ-ერთი ყველაზე რთული მიმართულება, რადგან ახალი ნივთიერებები შეიძლება სწრაფად გამოჩნდეს და მათი ეფექტი და ტოქსიკურობა მომხმარებლისთვის ხშირად უცნობი იყოს.
- ფარმაცევტული პრეპარატები — საქართველოს ნარკოსცენის სპეციფიკურ მახასიათებლად წლების განმავლობაში განიხილებოდა სამედიცინო დანიშნულების მქონე პრეპარატების არასამედიცინო გამოყენება და მათი შავ ბაზარზე მოხვედრა.
ისტორიული მონაცემები აჩვენებს, რომ საქართველოში სხვადასხვა პერიოდში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო ოპიოიდების, ბუპრენორფინისა და თვითნაკეთი სტიმულატორების ინექციური მოხმარება. უფრო ახალი კვლევებიც მიუთითებს პოლინარკოტიკულ მოხმარებაზე — ანუ ერთზე მეტი ნივთიერების გამოყენებაზე.
ჰეროინი ისევ მთავარი პრობლემაა?
ჰეროინი საქართველოს ნარკოსცენაში ისტორიულად მნიშვნელოვანი ნივთიერებაა, მათ შორის ქვეყნის გეოგრაფიული მდებარეობის გამო. საქართველო ასევე ფიგურირებს საერთაშორისო ოპიატების სატრანზიტო მარშრუტებში, თუმცა სატრანზიტო როლი ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ იმავე რაოდენობის ნარკოტიკი ქვეყნის შიდა ბაზარზე რჩება. ევროკავშირის ნარკოტიკების სააგენტოს მონაცემებით, კავკასიის მარშრუტი გამოიყენება ირანიდან ევროპისკენ ჰეროინის გადაადგილებისთვის, მათ შორის საქართველოს გავლით.
შიდა მოხმარების მხრივ კი სურათი უფრო რთულია. საქართველოში ინექციური ნარკოტიკების მომხმარებლების კვლევები აჩვენებს, რომ პრობლემური მოხმარება მხოლოდ ჰეროინით არ შემოიფარგლება და ოპიოიდები, სტიმულატორები და სხვადასხვა ფარმაცევტული ნივთიერება ერთმანეთის პარალელურად გამოიყენება.
ყველაზე საშიში ყოველთვის ყველაზე გავრცელებული არ არის
ნარკოტიკის „საშიშროება“ და მისი ბაზარზე გავრცელება ერთი და იგივე მაჩვენებელი არ არის.
მაგალითად, ნივთიერება შეიძლება ფართოდ იყოს მოხმარებული, მაგრამ შედარებით იშვიათად იწვევდეს ფატალურ ზედოზირებას. მეორე მხრივ, კონკრეტული ნივთიერების მცირე რაოდენობამაც კი შეიძლება განსაკუთრებით მაღალი რისკი შექმნას, თუ მისი კონცენტრაცია არასტაბილურია ან მომხმარებელმა არ იცის, რეალურად რა ნივთიერებას იღებს.
განსაკუთრებულ პრობლემას ქმნის სინთეზური ოპიოიდები. ფენტანილისა და სხვა ძლიერი სინთეზური ოპიოიდების შემთხვევა საერთაშორისო მასშტაბით აჩვენებს, რამდენად სწრაფად შეიძლება შეიცვალოს ზედოზირების რისკი, როდესაც ძლიერი ნივთიერება მოულოდნელად ჩნდება არალეგალურ ბაზარზე.
ამასთან, საქართველოში ფენტანილის მასობრივი გავრცელების შესახებ ამერიკისა და დასავლეთ ევროპის მონაცემების პირდაპირ გადმოტანა არ შეიძლება. საქართველოს შემთხვევაში ხელმისაწვდომი წყაროები გაცილებით ნაკლებად სრულყოფილია და ამიტომ აუცილებელია ადგილობრივი ტოქსიკოლოგიური და სიკვდილიანობის მონაცემების გამოყენება.
რამდენად მაღალია ნარკოტიკების ლეტალობა საქართველოში?
აქ ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი პრობლემა მონაცემების სიმწირეა.
„ლეტალობის დონე“ შეიძლება ნიშნავდეს სხვადასხვა რამეს: რამდენი ადამიანი იღუპება ზედოზირებით, რამდენი ზედოზირება მთავრდება სიკვდილით, კონკრეტული ნივთიერების გამოყენებიდან რამდენია ფატალური შემთხვევა, ან რამდენია ნარკოტიკებთან დაკავშირებული სიკვდილიანობის მაჩვენებელი 100 ათას მოსახლეზე. ამ მაჩვენებლებს ერთმანეთის ჩანაცვლება არ შეიძლება.
საქართველოში არ არსებობს საკმარისად სრული საჯარო მონაცემთა სისტემა, რომელიც ყველა ამ მაჩვენებელს ერთიანად და ნივთიერებების მიხედვით რეგულარულად გამოაქვეყნებს. სწორედ ამიტომ არასწორი იქნებოდა იმის თქმა, რომ მაგალითად „ჰეროინის ლეტალობა საქართველოში X%-ია“ ან კონკრეტულ ნივთიერებას საქართველოს ბაზარზე ყველაზე მეტი სიკვდილი მიეწერება, თუ ამის დამადასტურებელი სრული ტოქსიკოლოგიური მონაცემი საჯაროდ არ არსებობს.
თუმცა ჯანმრთელობის თვალსაზრისით ცნობილია, რომ ოპიოიდური ზედოზირების დროს სუნთქვის დათრგუნვა ერთ-ერთი მთავარი მექანიზმია, რომელმაც შეიძლება სიკვდილი გამოიწვიოს. სწორედ ამიტომ ნალოქსონის ხელმისაწვდომობა, სწრაფი სამედიცინო დახმარება და მომხმარებლებისთვის ზედოზირების ნიშნების შესახებ ინფორმაციის მიწოდება ზიანის შემცირების მნიშვნელოვანი ინსტრუმენტებია.
საქართველოს შემთხვევაში მონაცემთა გაუმჯობესების აუცილებლობას კიდევ ერთი გარემოება აჩვენებს: ხელისუფლებასთან თანამშრომლობით წლების განმავლობაში მიმდინარეობდა ნარკოტიკებთან დაკავშირებული სიკვდილიანობის ინდიკატორისა და ადრეული გაფრთხილების სისტემის ჩამოყალიბებაზე მუშაობა.
შავი ბაზრის ყველაზე დიდი პრობლემა — მომხმარებელმა არ იცის, რას იღებს
არალეგალური ბაზრის ერთ-ერთი მთავარი განსხვავება ლეგალური ფარმაცევტული ბაზრისგან ხარისხის კონტროლის არარსებობაა.
ლეგალურად წარმოებული მედიკამენტის შემთხვევაში არსებობს განსაზღვრული აქტიური ნივთიერება, დოზა, წარმოების სტანდარტი და ხარისხის კონტროლი. შავ ბაზარზე კი ნივთიერების შემადგენლობა, კონცენტრაცია და მინარევები შეიძლება უცნობი იყოს.
ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მაშინ, როდესაც ბაზარზე ჩნდება ახალი სინთეზური ნივთიერებები. ევროკავშირის ნარკოტიკების სააგენტო ბოლო წლებში აფრთხილებს ახალი ძლიერი სინთეზური ოპიოიდების, მათ შორის ნიტაზენების, გავრცელების შესახებ. მათი გამოჩენა ევროპის რამდენიმე ქვეყანაში უკვე დაკავშირებული იყო ზედოზირებით სიკვდილიანობის ზრდასთან. ეს არ ნიშნავს, რომ იგივე მასშტაბის პრობლემა საქართველოში უკვე არსებობს, მაგრამ აჩვენებს, რატომ არის საჭირო ახალი ნივთიერებების ადრეული აღმოჩენის სისტემა.
რას აკეთებს სახელმწიფო?
საქართველოს ნარკოპოლიტიკა მხოლოდ სისხლისსამართლებრივი აკრძალვებით არ შემოიფარგლება. ქვეყანაში მოქმედებს ნარკოლოგიური მკურნალობისა და ზიანის შემცირების პროგრამებიც, მათ შორის ოპიოიდების ჩანაცვლებითი თერაპია და შპრიცებისა და სხვა საინექციო აღჭურვილობის ხელმისაწვდომობის პროგრამები.
2023 წლის მონაცემებით, სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში ოპიოიდების აგონისტებით მკურნალობას 15,869 ადამიანი იღებდა. ეს დაახლოებით 31.9%-ია საქართველოში ინექციური ნარკოტიკების მომხმარებელთა 49,700-იან შეფასებასთან შედარებით. იმავე წელს ზიანის შემცირების სერვისებმა 38,177 ადამიანზე 5 მილიონზე მეტი შპრიცი და ნემსი გასცა.
ეს მნიშვნელოვანი განსხვავებაა იმ მოდელისგან, რომელიც ნარკოტიკების პრობლემას მხოლოდ პოლიციურ კონტროლამდე ამცირებს: საქართველოში უკვე არსებობს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის კომპონენტიც.
მაგრამ რამდენად შეესაბამება პოლიტიკა რეალურ შავ ბაზარს?
აქ პასუხი ერთმნიშვნელოვანი არც დადებითია და არც უარყოფითი.
ერთი მხრივ, სახელმწიფო პოლიტიკაში არსებობს ისეთი ინსტრუმენტები, რომლებიც უშუალოდ მაღალი რისკის ჯგუფებზეა მიმართული: ჩანაცვლებითი თერაპია, ზიანის შემცირება, ინფექციური დაავადებების პრევენცია და მკურნალობა. საქართველოს გამოცდილებამ აჩვენა, რომ ამ ტიპის პროგრამების მასშტაბირება შესაძლებელია.
მეორე მხრივ, ბაზარი და მოხმარების ფორმები იცვლება უფრო სწრაფად, ვიდრე პოლიტიკისა და მონაცემთა სისტემების განახლება. განსაკუთრებით პრობლემურია ახალი ფსიქოაქტიური ნივთიერებების მონიტორინგი, პოლინარკოტიკული მოხმარება და იმ ნივთიერებების გამოვლენა, რომლებიც შეიძლება ტრადიციული ნარკოტესტირების სისტემებში საერთოდ არ მოხვდეს.
სხვა პრობლემაა ისიც, რომ მომხმარებლისთვის სისხლისსამართლებრივი რისკი ზოგჯერ შეიძლება გახდეს მიზეზი, რის გამოც ზედოზირების შემთხვევაში სასწრაფო დახმარების გამოძახებას აგვიანებს. ასეთ გარემოში მხოლოდ აკრძალვაზე დაფუძნებული მიდგომა შეიძლება ვერ პასუხობდეს იმ მომენტს, როდესაც მთავარი ამოცანა ადამიანის სიცოცხლის გადარჩენაა.
2025 წლის ცვლილებები: სახელმწიფოს როლის ზრდა
2025 წელს პარლამენტმა ნარკოტიკული საშუალებების, ფსიქოტროპული ნივთიერებების, პრეკურსორებისა და ნარკოლოგიური დახმარების შესახებ კანონში ცვლილებების პროექტი განიხილა. პარლამენტის ინფორმაციით, ცვლილებების ერთ-ერთი მიმართულება იყო ნარკოტიკული და ფსიქოტროპული ნივთიერებების იმპორტისა და საბითუმო ბრუნვის, ასევე ჩანაცვლებითი ოპიოიდური თერაპიის უფრო მეტად სახელმწიფო კონტროლის ქვეშ მოქცევა.
პარლამენტის ინფორმაციით, იმ პერიოდში საქართველოში 41 ჩანაცვლებითი თერაპიის ცენტრი მოქმედებდა — 21 სახელმწიფო და 20 კერძო — ხოლო სახელმწიფო და კერძო პროგრამები ჯამურად დაახლოებით 15,000 ბენეფიციარს ემსახურებოდა.
ეს ცვლილება მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ ნარკოპოლიტიკის ერთ-ერთი მთავარი საკითხი მხოლოდ „აკრძალვა თუ ლეგალიზაცია“ არ არის. გაცილებით პრაქტიკული კითხვაა: როგორ უნდა იყოს ორგანიზებული მკურნალობა, ზიანის შემცირება, მედიკამენტების კონტროლი, ახალი ნივთიერებების გამოვლენა და პოლიციისა და ჯანდაცვის სისტემების თანამშრომლობა?
სად ჩანს პოლიტიკის მთავარი სუსტი წერტილები?
1. მონაცემების ფრაგმენტაცია
თუ ქვეყანამ ზუსტად არ იცის, რა ნივთიერებები იწვევს ზედოზირებას, რომელ ჯგუფებშია ყველაზე მაღალი რისკი და სად ჩნდება ახალი ნივთიერებები, პოლიტიკის ეფექტიანობის შეფასება რთულდება.
2. ახალი ფსიქოაქტიური ნივთიერებები
შავი ბაზარი სწრაფად ადაპტირდება. ახალი ნივთიერებების გამოჩენას ხშირად წინ უსწრებს მათი რეგულირების მექანიზმები და ტოქსიკოლოგიური ინფორმაციის დაგროვება.
3. პოლინარკოტიკული მოხმარება
რეალურ ცხოვრებაში ადამიანი ყოველთვის მხოლოდ ერთ ნივთიერებას არ იყენებს. რამდენიმე ნივთიერების კომბინაცია შეიძლება მნიშვნელოვნად ზრდიდეს ჯანმრთელობის რისკს და ართულებდეს ზედოზირების მიზეზის დადგენას.
4. მკურნალობაზე ხელმისაწვდომობა
ჩანაცვლებითი თერაპიის არსებობა თავისთავად არ ნიშნავს, რომ ყველა ადამიანს, ვისაც ეს სჭირდება, შეუძლია დროულად მიიღოს შესაბამისი მომსახურება. მნიშვნელოვანია გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობა, მკურნალობის უწყვეტობა, ფსიქოსოციალური მხარდაჭერა და პაციენტის უფლებების დაცვა.
5. ზიანის შემცირების მასშტაბი
საქართველოს გამოცდილება აჩვენებს, რომ ზიანის შემცირების პროგრამებს მნიშვნელოვანი მასშტაბი აქვს, თუმცა ინექციური ნარკოტიკების მომხმარებელთა დიდი რაოდენობა ნიშნავს, რომ მომსახურების დაფარვის მუდმივი შეფასება აუცილებელია. 2022 წლის კვლევებმა ასევე აჩვენა, რომ HIV-ისა და HCV-ის გარდა, სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციების პრევენციაც უფრო ინტეგრირებული უნდა გახდეს ზიანის შემცირების სერვისებთან.
ნარკოპოლიტიკის ეფექტიანობა მხოლოდ დაპატიმრებების რაოდენობით არ იზომება
თუ მიზანი მხოლოდ ნარკოტიკების უკანონო ბრუნვის შემცირებაა, მნიშვნელოვანი მაჩვენებლებია ამოღებები, ტრეფიკინგის ქსელების გამოვლენა და საზღვარზე კონტროლი.
მაგრამ თუ მიზანი ასევე არის სიკვდილიანობის შემცირება და ადამიანების ჯანმრთელობის დაცვა, საჭიროა სხვა ინდიკატორებიც:
- ნარკოტიკებთან დაკავშირებული სიკვდილიანობა;
- არაფატალური ზედოზირების რაოდენობა;
- ნალოქსონის ხელმისაწვდომობა და გამოყენება;
- ჩანაცვლებით თერაპიაში ჩართული ადამიანების რაოდენობა;
- მკურნალობის დაწყებისა და გაგრძელების მაჩვენებლები;
- HIV-ისა და C ჰეპატიტის გავრცელება ინექციურ მომხმარებლებში;
- ახალი ფსიქოაქტიური ნივთიერებების აღმოჩენის სისწრაფე;
- სასწრაფო დახმარების გამოძახების დრო და ზედოზირების გადარჩენის მაჩვენებლები.
სწორედ ამ მაჩვენებლების ერთობლივი ანალიზი იძლევა პასუხს კითხვაზე, ამცირებს თუ არა პოლიტიკა რეალურ ზიანს.
რა შეიძლება ჩაითვალოს ეფექტიან მიდგომად?
საქართველოს არსებული გამოცდილებიდან გამომდინარე, ნარკოპოლიტიკის შეფასებისას რამდენიმე მიმართულება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია.
პირველი — ძლიერი მონიტორინგის სისტემა. ქვეყანას სჭირდება დროული მონაცემები არა მხოლოდ ნარკოტიკების ამოღებაზე, არამედ მოხმარებაზე, ზედოზირებაზე, სიკვდილიანობასა და ტოქსიკოლოგიურ პროფილზე.
მეორე — ადრეული გაფრთხილების მექანიზმი. თუ ახალი სინთეზური ნივთიერება ბაზარზე გამოჩნდა, მისი გამოვლენა კვირებისა და თვეების შემდეგ კი არა, რაც შეიძლება სწრაფად უნდა მოხდეს.
მესამე — ზიანის შემცირება. ნალოქსონის ხელმისაწვდომობა, სტერილური საინექციო აღჭურვილობა, ტესტირება და მკურნალობაზე სწრაფი გადამისამართება იმ ინსტრუმენტებს შორისაა, რომელთა მიზანი უკვე არსებული მოხმარებისგან გამოწვეული ზიანის შემცირებაა.
მეოთხე — მკურნალობის ხელმისაწვდომობა. დამოკიდებულება მხოლოდ სამართალდარღვევის საკითხი არ არის; მძიმე დამოკიდებულების შემთხვევაში საჭიროა სამედიცინო და ფსიქოსოციალური მომსახურება, მათ შორის ხანგრძლივი მხარდაჭერა.
მეხუთე — სამართალდამცავებისა და ჯანდაცვის სისტემების კოორდინაცია. ნარკოტიკების უკანონო მიწოდებასთან ბრძოლა და ზედოზირებისგან ადამიანის გადარჩენა ერთმანეთის კონკურენტი მიზნები არ უნდა იყოს.
დასკვნა: საქართველოში ნარკოსცენის მთავარი პრობლემა მისი სწრაფი ცვლილებაა
საქართველოს ნარკოსცენა დღეს ბევრად უფრო მრავალფეროვანია, ვიდრე მხოლოდ „ჰეროინის პრობლემა“. ქვეყანაში არსებობს ოპიოიდების მოხმარების ხანგრძლივი ისტორია, მნიშვნელოვანი ინექციური ნარკომოხმარება, სტიმულატორების ბაზარი, ფარმაცევტული პრეპარატების არასამედიცინო გამოყენება და ახალი ფსიქოაქტიური ნივთიერებების გამოჩენის რისკი.
ამავე დროს, საქართველოს აქვს ზიანის შემცირებისა და ჩანაცვლებითი თერაპიის შედარებით ხანგრძლივი გამოცდილება. კვლევები მიუთითებს, რომ ამ პროგრამებმა მნიშვნელოვანი მასშტაბი მიიღო, თუმცა ქვეყანაში კვლავ რჩება ათიათასობით ინექციური ნარკოტიკების მომხმარებელი და შესაბამისად — ზედოზირების, ინფექციებისა და სხვა ჯანმრთელობის რისკები.
ყველაზე დიდი ხარვეზი კი მონაცემებში ჩანს: იმისათვის, რომ სახელმწიფომ ზუსტად შეაფასოს, რა მუშაობს და რა — არა, საჭიროა ნარკოტიკებთან დაკავშირებული სიკვდილიანობისა და ზედოზირების უფრო სრულყოფილი, სწრაფი და ნივთიერებების მიხედვით დაყოფილი აღრიცხვა.
ამიტომ საქართველოს ნარკოპოლიტიკის ეფექტიანობის მთავარი საზომი მხოლოდ ის არ უნდა იყოს, რამდენი ნარკოტიკი ამოიღო პოლიციამ ან რამდენი ადამიანი დააკავა. საბოლოო შედეგი ასევე უნდა იზომებოდეს იმით, რამდენი ზედოზირება იქცა გადარჩენილ სიცოცხლედ, რამდენმა ადამიანმა მიიღო დროული მკურნალობა, რამდენად სწრაფად აღმოაჩინა სისტემამ ახალი საშიში ნივთიერება და რამდენად შემცირდა ნარკოტიკებთან დაკავშირებული ჯანმრთელობის ზიანი.
სწორედ ამ კრიტერიუმებით შეიძლება გავიგოთ, რამდენად პასუხობს ნარკოპოლიტიკა იმ რეალობას, რომელიც საქართველოში შავი ბაზრისა და ნარკოტიკების მოხმარების ცვლილებამ შექმნა.
გამოყენებული წყაროები
- European Union Drugs Agency (EUDA) — ინფორმაცია საქართველოსა და კავკასიის ნარკოტიკების მარშრუტების შესახებ.
- Health Research Union / სამეცნიერო კვლევები — საქართველოში ინექციური ნარკოტიკების მომხმარებელთა პოპულაციის შეფასება.
- CDC/სამეცნიერო პუბლიკაციები — ზიანის შემცირების, HIV/HCV-ისა და ინექციური ნარკოტიკების მოხმარების მონაცემები საქართველოში.
- საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე — ნარკოტიკული საშუალებებისა და ნარკოლოგიური დახმარების შესახებ მოქმედი სამართლებრივი ჩარჩო.
- საქართველოს პარლამენტი — 2025 წლის საკანონმდებლო ცვლილებების შესახებ ინფორმაცია.
- UNODC — ახალი სინთეზური ოპიოიდებისა და ნიტაზენების საერთაშორისო მონიტორინგი.
რედაქციის შენიშვნა: სტატია ასახავს საჯაროდ ხელმისაწვდომ მონაცემებსა და კვლევებს. საქართველოში ნარკოტიკებით გამოწვეული სიკვდილიანობის შესახებ სრული და ნივთიერებების მიხედვით დაყოფილი მიმდინარე მონაცემების სიმწირის გამო კონკრეტული ნივთიერებების „ლეტალობის პროცენტული მაჩვენებლები“ არ არის მითითებული, რათა არ შეიქმნას ცრუ სიზუსტის შთაბეჭდილება.